CO₂-arme gebouwen vragen om energiesystemen die het hele jaar door slim inspelen op de wisselende behoefte aan verwarming en koeling.
Warmte-koudeopslag (WKO) kan een belangrijke bijdrage leveren aan CO₂-arm verwarmen en koelen, mits de bodem geschikt is. In Nederland heeft deze technologie zich al ruimschoots bewezen. Hoe goed het systeem in de praktijk presteert, is afhankelijk van het samenspel tussen het gebouw, de energiecentrale, de watervoerende bodemlaag en de regeltechniek.
3 belangrijke voordelen van een goed geïntegreerd WKO-systeem:
- minder aardgasverbruik en een lagere CO₂-uitstoot
- lagere exploitatiekosten
- efficiënt gebruik van hernieuwbare elektriciteit met warmtepompen
De energiebalans als ontwerpopgave
Deerns heeft ruim 20 jaar ervaring met WKO-systemen voor ziekenhuizen, scholen, kantoren en grootschalige life sciences-projecten. Uit die ervaring blijkt dat een WKO-systeem alleen goed presteert als duidelijk is hoe een gebouw gedurende het jaar daadwerkelijk warmte en koude gebruikt.
In Nederland werkt een WKO-systeem doorgaans als volgt:
- Zomer: grondwater uit de koude bron wordt gebruikt om het gebouw te koelen. Het opgewarmde water stroomt vervolgens terug naar de warme bron.
- Winter: water uit de warme bron levert warmte aan een warmtepomp die het gebouw verwarmt. Het afgekoelde water stroomt terug naar de koude bron en kan in de zomer opnieuw worden gebruikt voor koeling.
Voor een goed functionerend WKO-systeem is het belangrijk dat de warmte en koude die de bodem ingaan en uitkomen, over langere tijd in balans zijn. In Nederland speelt deze energiebalans ook een belangrijke rol bij de vergunning. Een realistische voorspelling van de warmte- en koudevraag van het gebouw staat daarom centraal in het ontwerp.
Deze voorspelling is de afgelopen jaren steeds lastiger geworden. De gemiddelde buitentemperatuur ligt hoger dan in de klimaatgegevens waarop eerdere ontwerpen zijn gebaseerd. Bovendien zorgen betere isolatie en beglazing voor een lagere warmtevraag, terwijl interne warmtelast en ventilatie de koelvraag hoog houden. Hierdoor hebben gebouwen aanzienlijk meer koeling dan verwarming nodig.
Deerns rekent daarom met bedrijfsscenario’s en modellen op basis van:
- De warmte- en koudevraag per seizoen, inclusief extreme klimaatjaren
- De verwachte bezetting, ventilatiebehoefte en piekbelasting
- De broncapaciteit, vergunde jaarvolumes en regelstrategie om de balans te bewaken
Deze modellen laten ook zien hoe een WKO reageert op verschuivingen in de energiebalans tussen de seizoenen. Drycoolers spelen hierbij een belangrijke rol. Bij lage buitentemperaturen voeren ze overtollige warmte af naar de buitenlucht en leveren ze tegelijkertijd extra koude voor opslag in de bodem. Zo kan de energiebalans worden hersteld en blijft het WKO-systeem goed presteren, zonder terug te vallen op conventionele mechanische koeling.
Ontwerpen binnen de grenzen van de locatie
Twee grootschalige projecten laten zien hoe belangrijk het is om bij het ontwerpen van een WKO-systeem niet alleen naar het systeem zelf te kijken, maar ook rekening te houden met de specifieke omstandigheden van de locatie.
Bij een grootschalige stedelijke ontwikkeling met een gemengde functie zorgden bestaande bronnen en ruimtegebrek voor beperkingen bij het plaatsen van nieuwe bronnen en de beschikbare capaciteit. Ook hadden de gebouwen meer koeling nodig dan de WKO kon leveren. Door WKO te combineren met drycoolers kon de aanvullende koelvraag worden opgevangen en de energiebalans behouden blijven. De combinatie van kantoren en woningen bood ook kansen om de beschikbare capaciteit slimmer te benutten. Bij het verwarmen van de woningen ontstond koude die vervolgens kon worden ingezet om de kantoren te koelen.
Een andere uitdaging speelde op een grote technologiecampus, waar meerdere gebouwen op een gedeeld WKO-netwerk zijn aangesloten en gefaseerd in gebruik worden genomen. Met een jaarlijkse vraag van circa 3.000 MWh warmte en 4.000 MWh koude is het belangrijk om de energiebalans te bewaken, ook als er nieuwe gebouwen met een ander energieprofiel worden aangesloten. Elk gebouw kan een eigen energiecentrale krijgen, maar maakt gebruik van dezelfde WKO-bronnen. Debiet, druk, bedrijfsstanden en balansmaatregelen moeten daarom vanaf de eerste fase op netwerkniveau worden meegenomen.
Deze voorbeelden laten zien dat de prestaties van een WKO-systeem niet alleen afhankelijk zijn van het technische ontwerp van afzonderlijke gebouwen, maar vooral ook van hoe de energievraag, infrastructuur en beschikbare bodemcapaciteit binnen de hele ontwikkeling op elkaar aansluiten.
Ervaring met het volledige systeem
De eigenschappen van de watervoerende bodemlaag (aquifer) zijn bepalend voor de haalbaarheid van een WKO-systeem. Naast de beschikbare capaciteit spelen ook de grondwaterkwaliteit, aanwezigheid van gassen en zwevende deeltjes en geologische omstandigheden een rol. Gespecialiseerd geohydrologisch onderzoek en een zorgvuldige aanleg van de bronnen zijn daarom essentieel om de haalbaarheid te beoordelen en investeringsrisico’s te beperken.
Deerns werkt hiervoor nauw samen met gespecialiseerde geohydrologische partners. Door hun kennis van de ondergrond te combineren met de expertise van Deerns in gebouwinstallaties en energiesystemen, ontstaat een integraal WKO-ontwerp waarin alle onderdelen op elkaar zijn afgestemd.
Bij een robuuste aanpak staan 3 aspecten centraal:
- Breng de omstandigheden vroegtijdig in kaart: onderzoek samen met gespecialiseerde geohydrologische partners de capaciteit van de aquifer, de grondwaterkwaliteit en de omstandigheden voor het boren.
- Ontwerp de systemen als één geheel: stem de energiecentrale van het gebouw en het WKO-systeem op elkaar af, op basis van realistische modellen van de energievraag.
- Houd rekening met de lange termijn: neem regeling, monitoring, onderhoud en nazorg vanaf de eerste fase mee in de engineeringstrategie.
Deze integrale aanpak stopt niet bij de oplevering. De weersomstandigheden, bezetting en het gebruik van het gebouw veranderen in de loop der tijd, wat de balans tussen verwarming, koeling en energieopslag in de bodem kan verschuiven. De ervaring van Deerns laat zien hoe belangrijk het is om deze veranderingen te monitoren en in de gaten te houden hoe aanpassingen het hele systeem beïnvloeden. Goed beheer en onderhoud zorgen ervoor dat het WKO-systeem ook op de lange termijn optimaal blijft presteren.
Nederlandse WKO-expertise wereldwijd toepassen
De Nederlandse aanpak van warmte-koudeopslag is niet zomaar in andere landen toe te passen. De geschiktheid van de bodem, grondwateromstandigheden, lokale wet- en regelgeving, vergunningseisen en beschikbare boorexpertise verschillen per locatie en moeten vooraf worden onderzocht. Zelfs in Nederland kunnen complexe geologische omstandigheden ervoor zorgen dat een andere energieoplossing geschikter is.
De bredere engineeringexpertise is wel wereldwijd inzetbaar. Waar de lokale omstandigheden WKO mogelijk maken, laat de Nederlandse praktijk zien wat vroege haalbaarheidsstudies, dynamische energiemodellen, een integraal ontwerp van de gebouwinstallaties, aanpasbare regelsystemen en monitoring op de lange termijn opleveren. Door deze expertise te combineren met lokale kennis van de bodem kunnen WKO-systemen worden ontworpen die aansluiten op de specifieke omstandigheden van een locatie.
Dit biedt voor Deerns een goede basis om WKO-expertise ook internationaal in te zetten. Hierbij wordt eerst gekeken naar de geschiktheid van de locatie en de werkelijke energiebalans, om vervolgens samen te werken met gespecialiseerde lokale partners met kennis van de bodem. Als deze elementen samenkomen, kan WKO een efficiënt onderdeel zijn van een CO₂-arme energiestrategie voor afzonderlijke gebouwen, ontwikkelingen met een gemengde functie en campussen met meerdere gebouwen.













































